کنترل و هشدار زودهنگام هوابرد (با نام اختصاریآواکس)(به انگلیسی: Airborne early warning and control(AEW&C))
نوعی سیستم الکترونیکیرادارمحورِ پرنده است که به عنوان یک ایستگاه رادار نیرومند و متحرک برای انجام عملیاتهای C2BM (فرماندهی و کنترل و مدیریت جنگ) طراحی شدهاست. وظیفه سیستمهای آواکس شناسایی هواگردها، کشتیها، و وسایل نقلیه دیگر از مسافتهای بسیار دور و همچنین نظارت و فرماندهی جنگهای هوایی از طریق راهنمایی و هدایت هواپیماهای جنگنده و حمله به زمین است. قابلیتهای آواکسها به گونهایست که هم در نقشهای دفاعی و هم برای ماموریتهای هجومی از آنها استفاده میشود.
سیستمهای آواکس پیشرفته میتوانند هواپیماها را از فاصله ۴۰۰ کیلومتری را تشخیص دهند که این فاصله کاملاً دور از تیررس هر گونه موشک هوابههوای دشمن است. سیستمهای آواکس میتوانند با هواپیماهای خودی ارتباط برقرار کنند، محدوده شناسایی آنها را افزایش دهند و آنها را از دید دشمن مخفی کنند چرا که هواپیماهای خودی قادر هستند از سیستم رادار آواکس استفاده میکند و نیازی به استفاده از سیستم رادار خود ندارد. با این وجود، هواپیماهای آواکس ممکن است توسط هواپیماهای دشمن که خارج از محدودهشان قرار دارند ردگیری شوند. دلیل این امر این است که قدرت پالس با دور شدن از منبع کاهش مییابد؛ بنابراین سیگنالی که میبایست به هدف برخورد کند و برگردد میبایست آنقدر قوی باشد که دو برابر فاصله بین فرستنده و هدف را پوشش دهد.
هواپیماهای آواکس متعددی در کشورهای مختلف ساخته شدهاند و در سالهای اخیر هلیکوپترهایآواکس هم ساخته شدهاند. این سیستمها معمولاً بر روی بدنه یک هواپیمای مسافربری یا ترابری نصب میشوند هرچند هواپیماهایی هم وجود دارند که زا ابتدا برای ایفای این نقش طراحی شدهاند.
گاهی از نام آواکس در اشاره به ای-۳ سنتریاستفاده میشود که در واقع یکی از انواع آواکس است. در زبان انگلیسی AWACS به هواپیمای ای-۳ سنتری و AEW&C به تمام هواپیماهای هشدار سریع و فرماندهی هوایی اشاره دارد که در فارسی هر دو آنها آواکس نوشته میشوند.
